Opinión Bolivia

  • Diario Digital | jueves, 06 de octubre de 2022
  • Actualizado 00:07

Revolución Agraria, Productiva Comunitariaq P’unchaynin

Revolución Agraria, Productiva Comunitariaq P’unchaynin



Qullasuyu, kunan Estado Plurinacional de Bolivia sutiwan sutichasqa, yurimun qhichpi kusi kawsayaman sukta p’unchay kachkaqtin 1825 watapi; Sucre llaqtapi, suyunchikpaq mama llaqtan, jaqaypi qillqakun suyunchikpaq qhichpi kawsaynin.

Ñawpaq Apukamachiknin karqamin, Simón Bolivar, jayllikunapi atipaq Venezolano runa, pichus jaylliruna masisninwan khuska, Colombia jatun mama suyuta sayarichiytamin muchqusqaku.

Bolivar, musuk suyuk kamachiknin sutichasqa kaytawan, qhichwa, aymara, waranies runakunaq kallpanta sinchikayninta rikuspa, tukuy qhapaq colonizadores runakunata originario runakuman jallpasninkuta kutichinankuta kamachirqa.

Pachaq iskaychunka pusaqniyuk wata ripurqa, jallp’akunataq awqa qhapaq runakunaq makillanpipuni karqa, pikunaq makinpichus runakunaq kawsaynin karqa, pichus llank’aq, tukuy imaymanta ruwaq, juk chhika mikhuyrayku.

Jisq’un p’unchay ayriwaqi killapi waranqa jisq’un pachaq phichqachunka iskayniyuk wata chayamunankama, juk jatun uqharikuy sayarin Qullasuyupi; llaqta kamachiykuna, qullqi apaykachaykuna, runakunaq kawsaynin ima juk jinaman churakurqa; k’ananarik Chaco t’iyu jallp’akunapi tatakunanchik musuk yuyayp’iqiykunata jap’iqasqanku, rikuchikurqankutaq suyunchik junt’api.

Reforma Agraria Bolivia suyunchikpi sayarin, wata junt’atajina patavalle llaqtasninchikpi tukuy laya ch’ampaykunapi uqharikuspa, Ukureña llaqtapi sayarin Reforma Agraria jatun kamachiy, iskay p’unchay kasaqtin situwaqi killapi waranqa jisq’un pachaq phichqa chunka kimsayuk watapi.

Apukamachik Victor Paz Estensoro, Gobierno wasiman yaykuytawankama, Dr. Hernan Siles Suazok yanapasqan, kamachinku Reforma Agrariata tukuy Bolivia chaqrarunakunapaq, junt’aspa kay tawa yuyayp’iqikunata: Qhuyakuna suyunchikman kutiykurqa; tukuy qharitaq warmitaq aqllayta atirqamchik kamachikkunasninchikta; yachaywasikkunaq punkusnin tukuypaq kicharikurqa; jallp’ataq llank’aq runaq makinman kutiykurqa.

Qhuyakuna suyunchikman kutiykurqa, Dr. Victor Paz Estensoro kimsa chunka jukniyuk p’unchay kachkaqtin pawkarwara killapi waranqa jisq’un pacha phichqachunka iskayniyuk watapi, qhichurqa chayanta qhuya qhapaq runakunaq makinmanta, sayarirqataq Corporación Minera de Bolivia “COMIBOL”.

Iskay chunka p’unchay qhaqmiy killa kachkaqtintaq 1953 watapi, sayarirqa yachaywasikunapaq Musuk kamachiy Nuevo Código de la Educación Sutiwan, jaqay p’unchaymanta pachataq yachaywasikunaq punkusnin kicharikurqa tukuypaq, qasi, kamachisqataq Estadurayku; kicharikullarqataq jatun yachaywasi yachachiqkunapaq.

Chikllaykuna sayarillarqataq, Reforma Agrariawan khuska, kamachikurqa iskay p’unchay kachkaqtin situwaqi killapi 1953 watapi; jaqay p’unchaymanta pacha tukuy runakuna suyunchikpi iskay chunka jukniyuk kuraqkuna, warmitaq qaritaq, ñawillik mana ñawillik, qapaqpis waqchapis kachunku, kamachikkunankuta chikllayta atirqanku.

Reforma Agrariari, nirqamin: “Jallp’aqa pichus llank’aqpata” patrón jallp’as chinkarirqa, kachakuna patrón wasikunapi chinkarillarqataq, nisunman chayamusqanta qhichpi kawsay tukuy saruchasqa chaqrarunakunapaq, pikunachus qanchis chunka miraqiy jina karqanku suyunchik junt’api runakunamanta.

Jinapis, jaqay pacha chhika muq’iy allikawsaykunata chaqrarunakunapaq tarikusqanwan, maychhika jallp’akuna saqra qhapaq runakunaq makillanpipuni qhipakurqanku, pikunachus partidunku ukhupi pakaykusqa jatuchik jallp’akunata pakaspallapuni karqanku, kunallanñamin musuk Estado Plurinacional Bolivia suyunchikmanta phachkarariskchkan.

63 wata qhipata, 2013 watapi, Sucre jatun llaqtapi, 15.000 chaqrarunakunaq ñawpaqimpi, kimsa chunka suktayuknintin mama suyunchikta wakichikkunamanta, kay jatun p’unchayta waq sutiwantaq sutichanchik, chayta wawqi Roberto Coraite, CSUTCB qutulliyninchikmanta riksichin nispa: “Kunanmanta pacha, 2 p’unchay situwaqi killapi kay rik 2013 watamanta pacha, kay p’unchayta sutichasun “Reforma Agraria, Productiva y Comunitaria P’unchay” nispa.

Kay jatun kamay uqharikuy kallpachasqa qhiparin 144 jatun kamachiywan, pitachus riksinchik “Revolución Productiva” sutiwan. Pichus sayarichirqa kay tawa yuyayp’iqikunata: Estadu puquchichun mujukunata; Estadu wakichichun tukuy laya sach’a wanukunata; sararichichullantaq Plurinacional Productivo jamayt’akuna qututa, sayarichichullantaq pachachaqra watiqa kunatawan.



Chay jatun jukllachakuy Sucre llaqtapi tukuycharqa jurqhuchpa tukuy laya kamachiykunata musuk Reforma Agraria, Productiva y Comunitaria purinanpaq, kin p’unchaytaq ñañanchik Evo Morales Ayma, suyunchikmanta kamachik, maychhika jallp’a titulukunata chaqrarunakunaman jaywarqa.