Opinión Bolivia

  • Diario Digital | martes, 27 de septiembre de 2022
  • Actualizado 13:09

Cuento andino en Quechua

Cuento andino en Quechua



Quri chukcha

Pallaq: Jhonny Rivera Prado



Sach’a sach’a chawpipi juk runa sapallan kawsakusqa, challwata, munti puquykunata mikhuspa kawsakuq kasqa.

Juk pachaqa chaki t’usun punkiyta qallarisqa, chay punkiyqa sapa púnchaw wiñasqa, ¿imamantataq kay t’usuy punkiwanri?, khuchurparisaq ñispa ñisqa.

Sapa qhawarikuspaqa khuchurparisaqpuni ñiq kasqa. Ancha jatuntaña t’usun punkiykuptin juk p’unchayqa khuchurparisqa. T’usunmantaqa p’aqu chukcha wawachalla lluqsirparimusqa, wawachata rikuspaqa manchayta mancharikusqa.

Wawachataqa pachampi qhaparichkaqta saqirparispa ripusqa. Chayllapi juk kuntur mallku chayniqta phawaykachachkasqa ñin. Chay phawaykachasqampiqa wawachap qhapariyninta uyarispa juraq’amuspa wawachataqa tarisqa, uqharikapuspataq wasinman apakapusqa.

Wawata ñuñuchinampaqqa china kawrata apapusqa, janantakunata, p’achakunatataq mayupi t’aqsaqkunamanta suwakuspa apasqa, chaywan wawataqa sumaqta k’iruspa uywakusqa. Chukchan qurijina lliphipiptintaq wawataqa Quri chukcha sutichasqa.

Kuntur mallkuqa mikhunankupaq sapa p’unchaw mikhunata mask’aq riq kasqa. Qurichukchaqa sipasyarquchkasqaña, juk p’unchayqa maqt’a chay chaqniqta puriykachachkaspa sipastaqa rikurqusqa. Sipasqa manchay k’acha kasqa, chukchanqa qurijinapuni lliphipiriq kasqa.

Maqt’aqa chayjina k’achata rikuspaqa rimapayaq chimpaykusqa, jinapi riqsinakusqanku. Maqt’aqa sapa kuti sipasta rimachiq riq kasqa. Juk kutiqa rimachichkaspalla, kayjina k’acha chukchayki kananri ñispalla wayllurikuspa chukchanta sik’irparisqa.

Sispasqa imapaqtaq chukchayta sik’iwanki ripuy, rpullayña, tatay chayamunqaña ñispa maqt’ata qharqumusqa, jinataq maqt’aqa ripusqa.

Chayrayku misitaqa wañurparichin, kunanqa mana misiy kapuwanchu ñispa waqaq churakusqa. Maqt’aqa “ama waqaychu, misita imanankitaqri, jaku ripunachik sawakapunachik” ñispa rimachichkaspalla watiq chukchanta sik’irparillasqataq. Qurichukchaqa: “ama jinawaychu, tatay wañuchiwanqa” ñisqa.

Kuntur mallkuqa chayamuspa wawanpaq chukchanta yupaq churakusqa, yupykuytawantaq tapusqa: “Juk chukchayki mana kanchu, maytaq, imanankitaq, pitaq urqusunki” ñispa. Sipasqa manchaywan llullarikuspa willasqa: “Na…na…. Chay misiykipuni pukllachkaspalla urqhurpariwan” ñispa.

Kuntur mallkuqa phiñarikusqa, kay misiqa mana allinchu ñispa misitaqa jap’iytawan kunkanmanta q’allpispa wañurparichisqa, ama juktawan jinata pukllankichu ñispa.

Chaymantaqa kuntur mallku mikhunata mask’aq rinankamaqa, maqt’a Qurichukchata waturiq risqa, chaypiqa, tatayki imanisunkitaq ñispa sipastaqa tapurisqa, sipastaq tatayqa k’amiykuwan; juk chukchayki mana kanchu, maytaq, imanankitaq, pitaq urqusunki ñispa kutichisqa. Nuqataq misi urquwan ñiñi.

Maqt’aqa: “quillaway ari, chaywan qanmanta uyarikunaypaq” ñispa ripusqa. Kuntur mallkuqa kutimuytawan watiqmanta bwawanpaq chukchanta yupaykullasqataq, chaypi Qurichukchataqa tapullasqataq:

“pitaq jamurqa, juk chukchayki manallataq kanchu, utqayta willaway, pitaq urqusunki”, ñispa.

Sipasqa mana pipis jamunchu, chay ruritullaykipuni pukllaqjinalla urqurpariwan, ñisqa. Jinata llullakuspallapuni k’usillutapis tatanwan wañuchillasqataq.

Juktawan kuntur mallku lluqsinankamaqa maqt’aqa Qurichukchata sawakunampaq suwakapusqa.

Kuntur malkuqa wasinman kutimuspa mana wawanta tarisqachu, waway maytaqri, waway chinkasqa ñispa tukuy ñiqta mask’amusqa, mana tariyta atispaqa maytapuni waqaspa purisqa. Jina purisqampiqa chay maqt’aq wasinman chayasqa. Maqt’ataqa “waway kaypichu kachkan” ñispa tapurisqa. Maqt’aqa mana wawaykiqa kaypichu kachkan, atinki mask’ayta ñisqa. Chaypaqqa sipastaqa wirkhi ukhuman pakaykusqa.

Sawakunankupaq wakichikuchkasqankuta yachaytawan, Kuntur mallkuqa jukllata phawaykusqa, wirkhi patamantaq sayaykusqa. Sayaykuspaqa: “wawayta kutichipuwaychik” ñisqa. Wawantataq kayjinata rimapayasqa: “waway jaku ripunachik, mana wasiman ripuyta munanki chayqa, mana uyariwanki chayqa, jukllata upirparisqayki”. Manapuni pi uyariptin Kuntur mallkuqa waqarikuspa ripusqa. Ripuqtinkamataq wirkhita k’umpurasqanku, Qurichukchaqa yawarllapiña wat’akuchkasqa.Chaymantapacha phutisqa maqt’aqa manaña pitapis juktawan qhawarisqachu, manataq munakusqañachu. Sapan qhipakapusqa.

Ajinallata tatay ñawpa jawariykunata willawarqa.

SIMIPIRWA (Glosario)



Jawariy = cuento

T’usu = pantorrilla, parte carnosa de la pierna

P’aqu = rubio, de color oro

Thapa = nido, lecho de las aves

Maqt’a = muchacho, adolescente – joven

Sipas = mujer que está en la adolescencia o juventud

Sawakuy = casarse, contraer matrimonio

Wirkhi = cántaro grande y de boca ancha